Skinner การเสริมแรง การลงโทษ และ Freud เรื่องบุคลิกภาพ

บทนี้เป็นส่วนที่ใช้ได้จริงมากในห้องเรียน เพราะเกี่ยวกับการปรับพฤติกรรมของผู้เรียน และการเข้าใจโครงสร้างบุคลิกภาพของมนุษย์

ครูมักสับสนระหว่างการเสริมแรงกับการลงโทษ บวกกับลบ บทนี้จึงต้องจับให้ชัดว่า “เพิ่มพฤติกรรม” หรือ “ลดพฤติกรรม” และเกิดจาก “ให้สิ่งใดเข้าไป” หรือ “เอาสิ่งใดออก”

Skinner: Operant Conditioning

สกินเนอร์แยกพฤติกรรมออกเป็น 2 ลักษณะ

พฤติกรรมตอบสนองอัตโนมัติ เช่น กระพริบตา น้ำลายไหล อารมณ์บางอย่าง
พฤติกรรมที่ผู้กระทำเป็นผู้กำหนดหรือเลือกแสดงออก เช่น กิน นอน พูด เดิน ทำงาน ขับรถ

การทดลองเด่นของ Skinner คือ Skinner Box หรือกล่องทดลองการวางเงื่อนไขแบบการกระทำ

สกินเนอร์มักทดลองกับหนูหรือนกพิราบในกล่องที่ควบคุมสิ่งเร้าได้ ภายในมีก้านกดหรือแป้นจิก เมื่อสัตว์ทำพฤติกรรมที่ต้องการ เช่น กดคันโยก กล่องจะให้ผลตามมา เช่น เม็ดอาหาร เสียงไฟ หรือบางครั้งหยุดสิ่งรบกวน

หัวใจสำคัญคือ ผลที่ตามมาหลังพฤติกรรม ถ้าผลนั้นทำให้พฤติกรรมเกิดซ้ำมากขึ้น เรียกว่า reinforcement แต่ถ้าทำให้พฤติกรรมลดลง เรียกว่า punishment

ต่างจาก Pavlov/Watson ที่เน้นสิ่งเร้าก่อนพฤติกรรม Skinner เน้นว่า พฤติกรรมถูกควบคุมด้วยผลลัพธ์หลังการกระทำ

Shaping

การเสริมแรงทีละขั้นเมื่อพฤติกรรมเข้าใกล้เป้าหมาย เช่น ครูชมตั้งแต่เด็กเริ่มเปิดสมุด จนค่อย ๆ ทำงานครบ

Schedule

ตารางการเสริมแรง เช่น ให้ทุกครั้ง ให้เป็นช่วงเวลา หรือให้เป็นครั้งคราว พฤติกรรมจะคงทนต่างกัน

Extinction

ถ้าพฤติกรรมไม่ได้รับผลที่เคยได้รับอีก พฤติกรรมนั้นอาจค่อย ๆ ลดลง เช่น เลิกสนใจพฤติกรรมเรียกร้องความสนใจที่ไม่เหมาะสม

ตารางสรุป 4 แบบที่ต้องแยกให้ออก

แนวคิด	ทำอะไรกับสิ่งเร้า	ผลต่อพฤติกรรม
การเสริมแรงทางบวก	เพิ่มสิ่งที่ชอบเข้าไป	พฤติกรรมดีเกิดบ่อยขึ้น
การเสริมแรงทางลบ	เอาสิ่งที่ไม่ชอบออกไป	พฤติกรรมดีเกิดบ่อยขึ้น
การลงโทษทางบวก	เพิ่มสิ่งที่ไม่ชอบเข้าไป	พฤติกรรมไม่ดีลดลง
การลงโทษทางลบ	เอาสิ่งที่ชอบออกไป	พฤติกรรมไม่ดีลดลง

ตัวอย่างจากชีวิตจริง

การเสริมแรงทางบวก

นักเรียนส่งการบ้านตรงเวลา ครูชมเชย
ครูให้รางวัลผู้ตอบคำถามถูกเป็นคนแรก
ผู้เรียนได้รับคำชม จึงทำการบ้านตรงเวลาสม่ำเสมอ

การเสริมแรงทางลบ

นักเรียนมาเรียนตรงเวลา ครูจึงเลิกบ่น
ลูกทำการบ้านตรงเวลา แม่จึงไม่ด่าอีก
ทำงานบ้านเพื่อหลีกเลี่ยงการฟังแม่บ่น

การลงโทษทางบวก

นักเรียนพูดคำหยาบ ครูสั่งคัดคำ 100 คำ
เด็กโกหก จึงถูกเพิ่มงานบ้าน
ไม่ส่งการบ้าน จึงถูกสั่งคัดไทยเพิ่ม

การลงโทษทางลบ

กลับบ้านช้า จึงถูกยึดมือถือ
ร้องอาละวาด จึงถูกตัดความสนใจ
เล่นโทรศัพท์ในคาบ จึงถูกยึดจนหมดชั่วโมง

Freud: จิตไร้สำนึกและโครงสร้างบุคลิกภาพ

ฟรอยด์เชื่อว่าพฤติกรรมของมนุษย์จำนวนมากถูกกำหนดโดยจิตไร้สำนึก

เขาอธิบายว่าจิตใจมีทั้งจิตสำนึก จิตก่อนสำนึก และจิตไร้สำนึก โดยส่วนที่อยู่ใต้น้ำและมีอิทธิพลมากคือจิตไร้สำนึก ซึ่งสะท้อนออกมาได้ผ่านความฝันหรือการพลั้งปาก

จำภาพภูเขาน้ำแข็งของ Freud

แนวคิดนี้ใช้จำว่า “สิ่งที่เรารู้ตัว” เป็นเพียงส่วนน้อยของจิตใจ ส่วนแรงขับ ความกลัว ความต้องการ และความทรงจำที่ถูกกดไว้จำนวนมากอยู่ใต้น้ำและอาจส่งผลต่อพฤติกรรม

จิต 3 ระดับของ Freud

ระดับจิต	ความหมาย	ตัวอย่างจำง่าย	จุดออกสอบ
จิตสำนึก Conscious	สิ่งที่บุคคลรู้ตัวในขณะนั้น รับรู้ คิด ตัดสินใจ และควบคุมได้ในระดับหนึ่ง	กำลังฟังครู กำลังอ่านหนังสือ กำลังตอบคำถาม	อยู่ “เหนือผิวน้ำ” เห็นชัดที่สุด แต่มีขนาดเล็กที่สุด
จิตก่อนสำนึก Preconscious	ข้อมูลที่ไม่ได้อยู่ในความคิดทันที แต่สามารถดึงขึ้นมารู้ตัวได้เมื่อถูกถามหรือถูกกระตุ้น	ชื่อโรงเรียนเก่า เบอร์โทรศัพท์ ความทรงจำวัยเด็กบางเรื่อง	เป็นสะพานระหว่าง conscious กับ unconscious
จิตไร้สำนึก Unconscious	แรงขับ ความกลัว ความขัดแย้ง ความทรงจำเจ็บปวด หรือความต้องการที่ถูกกดไว้โดยไม่รู้ตัว	ฝันซ้ำ พลั้งปาก กลัวบางสิ่งโดยไม่รู้เหตุผล ปฏิกิริยาทางอารมณ์รุนแรง	ส่วนใหญ่ที่สุดของภูเขาน้ำแข็ง และมีอิทธิพลต่อพฤติกรรมมาก

ตนเบื้องต้น อยู่ในจิตไร้สำนึก มุ่งหาความพึงพอใจทันที ไม่คำนึงถึงเหตุผลหรือความเหมาะสม

Ego

ตนปัจจุบัน ใช้หลักเหตุผลและความเป็นจริง เป็นส่วนของความคิดและสติปัญญา

Superego

ตนในคุณธรรม ควบคุมความถูกผิด มโนธรรม จริยธรรม และการยับยั้งชั่งใจ

จำโครงสร้างบุคลิกภาพ: Id อยากได้, Ego คุมจริง, Superego คุมถูกผิด

Id = Pleasure Principle

ยึดความพึงพอใจทันที เช่น อยากได้ อยากกิน อยากเอาชนะ ไม่สนกฎเกณฑ์

Ego = Reality Principle

ประนีประนอมระหว่าง Id กับโลกจริง คิดเหตุผล เลือกวิธีที่เหมาะสม

Superego = Morality Principle

มโนธรรม คุณธรรม ความถูกผิด อุดมคติ และความรู้สึกผิดเมื่อทำไม่เหมาะสม

กลไกป้องกันตนเอง (Defense Mechanisms) ที่ควรรู้

เมื่อ Ego ต้องรับแรงกดดันจาก Id, Superego และความจริงภายนอก มนุษย์อาจใช้กลไกป้องกันตนเองโดยไม่รู้ตัว เพื่อลดความวิตกกังวลหรือปกป้องความรู้สึกของตนเอง

กลไก	ความหมาย	ตัวอย่างในโรงเรียน
Repression การเก็บกด	ผลักความทรงจำหรือความรู้สึกที่เจ็บปวดลงสู่จิตไร้สำนึก	นักเรียนจำเหตุการณ์ที่ตนถูกล้อรุนแรงไม่ได้ แต่กลัวการนำเสนอหน้าห้องมาก
Denial การปฏิเสธความจริง	ไม่ยอมรับความจริงที่ทำให้ตนเจ็บปวด	สอบตกหลายครั้งแต่ยืนยันว่าไม่ได้มีปัญหาอะไร
Projection การโยนความรู้สึกให้ผู้อื่น	นำความคิดหรือความรู้สึกของตนไปกล่าวว่าเป็นของคนอื่น	ตนเองไม่ชอบเพื่อน แต่พูดว่าเพื่อนไม่ชอบตนก่อน
Rationalization การหาเหตุผลเข้าข้างตนเอง	สร้างเหตุผลที่ฟังดูดีเพื่อปกปิดเหตุผลจริง	ไม่อ่านหนังสือแล้วบอกว่าสอบยากเกินไป ใครก็ทำไม่ได้
Displacement การย้ายที่ระบายอารมณ์	ระบายอารมณ์กับเป้าหมายที่ปลอดภัยกว่า	ถูกตำหนิจากครู แล้วไปหงุดหงิดใส่เพื่อนแทน
Sublimation การแปรแรงขับเป็นสิ่งสร้างสรรค์	เปลี่ยนแรงกดดันหรือแรงขับให้เป็นกิจกรรมที่สังคมยอมรับ	เด็กมีพลังมาก ครูชวนไปเล่นกีฬา ทำกิจกรรม หรือเป็นผู้นำกลุ่ม

โยงสู่การเป็นครู: อย่ารีบตัดสินเด็กจากพฤติกรรมที่เห็นทันที

ถ้าใช้มุมมอง Freud ในห้องเรียน ครูจะเข้าใจว่าพฤติกรรมบางอย่างอาจมีแรงกดดันหรือความรู้สึกที่ซ่อนอยู่ เช่น ความกลัว ความอาย ความไม่มั่นใจ หรือประสบการณ์เดิม ครูจึงควรสังเกต พูดคุยอย่างปลอดภัย ใช้ข้อมูลรอบด้าน และส่งต่อผู้เชี่ยวชาญเมื่อจำเป็น

พัฒนาการทางบุคลิกภาพของฟรอยด์ 5 ขั้น

หลักจำ: ถ้าขั้นใดพัฒนาไม่ราบรื่น อาจเกิดการติดตรึง (fixation) และสะท้อนเป็นบุคลิกภาพภายหลัง

ในทฤษฎีฟรอยด์ เด็กแต่ละช่วงวัยมีจุดพึงพอใจและงานพัฒนาการต่างกัน หากถูกขัดขวาง เข้มงวดเกินไป ปล่อยปละเกินไป หรือได้รับการตอบสนองไม่สมดุล เด็กอาจติดตรึงอยู่กับความขัดแย้งของขั้นนั้น ข้อสอบมักถามว่า “สะดุดที่ขั้นใด แล้วโตมาเป็นลักษณะใด”

ขั้นพัฒนาการ	งานพัฒนาการ / จุดพึงพอใจ	ถ้าถูกขัดหรือพัฒนาไม่ราบรื่น	บุคลิกภาพที่ฟรอยด์มักอธิบาย
ขั้นปาก Oral Stage 0-18 เดือน	ความพึงพอใจอยู่ที่ปาก เช่น ดูดนม ดูดนิ้ว กัด เคี้ยว ได้รับอาหารและความอบอุ่นจากผู้เลี้ยงดู	ถูกหย่านมเร็วเกินไป ถูกละเลย หรือได้รับการตอบสนองมากเกินไปจนพึ่งพาความสบายจากปาก	พึ่งพาผู้อื่นมาก ต้องการการดูแล กินจุบจิบ สูบบุหรี่ กัดเล็บ พูดเสียดสี หรือใช้คำพูดรุนแรง
ขั้นทวารหนัก Anal Stage 18 เดือน - 3 ปี	ความพึงพอใจเกี่ยวกับการขับถ่าย การฝึกควบคุมร่างกาย ระเบียบ และการทำตามกฎ	การฝึกขับถ่ายเข้มงวด ลงโทษ อับอาย หรือปล่อยปละจนเด็กไม่เกิดการควบคุมตนเอง	เข้มงวดเกินไป: เจ้าระเบียบ ย้ำคิดย้ำทำ ดื้อ หวงของ ควบคุมมาก ปล่อยปละเกินไป: ไม่เป็นระเบียบ ต่อต้านกฎ ใจร้อน ควบคุมตนเองยาก
ขั้นอวัยวะเพศ Phallic Stage 3-5 ปี	เด็กเริ่มสนใจความแตกต่างทางเพศ เอกลักษณ์ทางเพศ และความสัมพันธ์กับพ่อแม่ มีแนวคิด Oedipus/Electra complex	ความขัดแย้งกับพ่อแม่เพศเดียวกันหรือความรู้สึกผิดเกี่ยวกับเพศไม่ได้คลี่คลาย เด็กระบุตัวตนกับแบบอย่างไม่มั่นคง	ขาดความมั่นใจเรื่องบทบาททางเพศ แสวงหาการยอมรับมากเกินไป ชอบโอ้อวด เจ้าชู้ แข่งขันสูง หรือรู้สึกผิด/กังวลกับเรื่องเพศ
ขั้นแฝง Latency Stage 6-12 ปี	แรงขับทางเพศสงบลง เด็กใช้พลังไปกับการเรียน เพื่อน กิจกรรม กฎระเบียบ และทักษะทางสังคม	ขาดโอกาสสร้างมิตรภาพ ขาดความสำเร็จในงานเรียนหรือกิจกรรม ถูกกีดกันจากกลุ่มเพื่อน	เข้าสังคมยาก ไม่มั่นใจในความสามารถ ขาดวินัย หลีกเลี่ยงการแข่งขัน หรือรู้สึกด้อยเมื่ออยู่กับเพื่อน
ขั้นสนใจเพศตรงข้าม Genital Stage 12 ปีขึ้นไป	พัฒนาเป็นวัยรุ่นและผู้ใหญ่ เรียนรู้ความรัก ความสัมพันธ์ ความรับผิดชอบ และการใช้พลังทางเพศอย่างเหมาะสม	ขั้นก่อนหน้ายังติดตรึงมาก หรือไม่สามารถสร้างความสัมพันธ์ที่สมดุลกับผู้อื่นได้	มีปัญหาความสัมพันธ์ ใกล้ชิดผู้อื่นยาก รับผิดชอบต่อความรักไม่มั่นคง หรือเอาตนเองเป็นศูนย์กลางมากเกินไป

หมายเหตุสำหรับครู

ตารางนี้เป็นการจำตามทฤษฎีฟรอยด์เพื่อทำข้อสอบและเข้าใจแนวคิดประวัติศาสตร์ทางจิตวิทยา ไม่ควรใช้วินิจฉัยหรือตีตราเด็กจากพฤติกรรมเพียงอย่างเดียว หากพบปัญหาจริงควรใช้ข้อมูลรอบด้านและส่งต่อผู้เชี่ยวชาญเมื่อจำเป็น

จำง่ายมาก: Skinner = ปรับพฤติกรรม และ Freud = อธิบายพฤติกรรมจากจิตและบุคลิกภาพ