การคิดวิเคราะห์คือความสามารถในการแยกองค์ประกอบ หาความสัมพันธ์ และใช้เหตุผลเพื่อค้นหาความจริงของเรื่องที่กำหนดให้
ถ้าผู้เรียนคิดวิเคราะห์ได้ เขาจะไม่หยุดอยู่ที่การจำ แต่จะมองเห็นโครงสร้าง เหตุผล จุดสำคัญ และความสัมพันธ์ของข้อมูล ซึ่งเป็นฐานของการแก้ปัญหาและการตัดสินใจ
ความหมายที่ต้องจำ
การคิดวิเคราะห์ หมายถึง ความสามารถในการจำแนก แยกแยะองค์ประกอบต่าง ๆ ของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ไม่ว่าจะเป็นวัตถุ เรื่องราว หรือเหตุการณ์ แล้วหาความสัมพันธ์เชิงเหตุผลระหว่างองค์ประกอบเหล่านั้น เพื่อค้นหาสภาพความเป็นจริงหรือสิ่งสำคัญของเรื่องนั้น
ทักษะทางปัญญา 4 ระดับ
ระดับที่ 1
การจำแนกแยกแยะ
แยกคุณสมบัติของสิ่งต่าง ๆ ว่าเหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไร เป็นฐานของการรับรู้ที่ชัดเจน
ระดับที่ 2
การสร้างความคิดรวบยอด
จัดกลุ่มสิ่งต่าง ๆ จากคุณสมบัติร่วม แบ่งได้ทั้งความคิดรวบยอดรูปธรรมและนามธรรม
ระดับที่ 3
การสร้างกฎ
นำความคิดรวบยอดหลายอย่างมารวมกันเป็นกฎเกณฑ์ เพื่อสรุปอ้างอิงและตอบสนองต่อสถานการณ์ได้ถูกต้อง
ระดับที่ 4
กฎขั้นสูงหรือกระบวนการ
นำกฎหลายข้อที่สัมพันธ์กันมาประมวลเข้าด้วยกัน จนเกิดความเข้าใจที่ซับซ้อนและใช้แก้ปัญหาได้
วิธีออกแบบกิจกรรมให้เกิดการคิดวิเคราะห์
- ให้ผู้เรียนเปรียบเทียบข้อมูล 2 ชุด เพื่อหาความเหมือนและความต่าง
- ให้แยกองค์ประกอบของสถานการณ์ เช่น สาเหตุ ผลกระทบ ผู้เกี่ยวข้อง และหลักฐาน
- ใช้คำถามปลายเปิด เช่น ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น หลักฐานคืออะไร มีทางเลือกอื่นไหม
- ให้ผู้เรียนจัดกลุ่ม จัดหมวดหมู่ สร้างกฎ หรือสรุปหลักการจากตัวอย่างหลายกรณี
- ให้ผู้เรียนอธิบายเหตุผล ไม่ใช่ตอบเพียงถูกหรือผิด
สูตรจำ
วิเคราะห์ = แยกส่วน + หาความสัมพันธ์ + อธิบายเหตุผล + สรุปสิ่งสำคัญ